مثل هميشه ممنون از دوستان بخاطر همراهيشون. اين احتمالا آخرين قسمت از اين سلسله بحث‌ها خواهد بود. حرف برای زدن خيلی زياده ولی دوست دارم بتونم روی موضوع‌های متنوع مطلب بنويسم. اين بحث‌ها کمکم کرد که ذهن خودم را مرتب کنم. يه زمونی عادت داشتم که افکار پراکنده‌ام را بنويسم و کم کم بهشون شکل بدم ولی مدت‌ها بود که دست به قلم و کاغذ نزده بودم. اين وبلاگ نويسی يکساله دوباره کمکم کرد که ذهنيتم (که در سالهای اخير تغييرات بسيار زيادی کرده بود و کلا پخش و پلا شده بود) را مرتب کنم. از اون بالاتر اينکه يک سری دوست خوب پيدا کنم که به اسم و قيافه نمی‌شناسمشون ولی برام خيلی عزيزن. متاسفانه يکی دو دوست خوب را هم از دست دادم که فکر کنم تقصير خودم هم بود ولی در نهايت از اينکه شروع کردم به نوشتن راضيم. به هر صورت اگر کسی را تو اين مدت رنجوندم متاسفم.

اما بعد...

در نيمه اول قرن بيستم اتفاقات خيلی مهمی توی دنيای فيزيک افتاد. اتفاقاتی که فلسفه و نگرش ما را به جهان و مفهوم حقيقت کلا دگرگون کرد. اولين اين اتفاقات نظريه نسبيت خاص اينشتين بود. نظريه عجيبی که با دريافت‌های بديهی ما از دنيا نميخوند. بنا بر نسبيت خاص فاصله دو نقطه در فضا يک عدد ثابت نيست بلکه ربط داره به اينکه ناظری که اين فاصله را اندازه ميگيره با چه سرعتی حرکت ميکنه. فاصله زمانی دو اتفاق هم همينطور. بنابراين فاصله بين تولد و مرگ يک انسان ممکنه از نظر خودش ۷۰ سال و از نظر کسی که با سرعت خيلی زياد داره حرکت ميکنه ۱۰ سال باشه. کلا تمام اندازه گيری‌های فيزيکی نسبی شدن. پس حقيقت چی ميشه. آخرش فاصله زمانی اين تولد و مرگ چند ساله. اينشتين گفت اين بستگی داره کی داره اندازه ميگيره! يک حقيقت محض وجود نداره.

با اين وجود اينشتين معتقد بود که از ديد يک ناظر خاص همه فرمول‌های فيزيک منطقی ميشن و همه اندازه‌گيری‌ها با هم جور در ميان و به قولی consistent ميشن. ولی چيزی نگذشت که هايزنبرگ نظريه عدم قطعيت را داد. نظريه‌ای که ميگفت حتی يک اندازه گير هم نميتونه همه چيز را با قطعيت کامل اندازه بگيره. نتايج عدم قطعيت هايزنبرگ اونقدر مفهوم حقيقت را زيرو رو ميکرد که اينشتين تا پايان عمرش حاضر نشد بپذيره که عدم قطعيت نظريه درستيه. وقتی در آينده آزمايشها نشون دادن که نظريه عدم قطعيت درسته ديگه کسی نميتونست منکرش بشه. برای اينکه بدونين چقدر عدم قطعيت ميتونه نتايج احمقانه‌ای بده فرض کنين يک کاسه دارين و توش يک توپ کوچولو. اگر اندازه توپ و کاسه خيلی کوچيک باشه هيچ راهی نيست که بگيم توپ توی کاسه است يا بيرونشه. اين يک مشکل اندازه گيری نيست. يعنی حتی اگر وسائل اندازه گيری را بينهايت دقيق کنيم مشکل حل نميشه. دست آخر اينه که توپ گاهی در کاسه است و گاهی نيست. ميتونيم اندازه بگيريم و بگيم توپ به اين احتمال توی کاسه هست يا نيست. مثلا بگيم که ۳۰درصد اوقات توی کاسه است و ۷۰ درصد اوقات نيست. ولی حتی در يک لحظه خاص نميشه بگيم کجاست. هيچکس نميتونه بگه. هيچ دانشی. حتی دانش مطلق! از اون بدتر  اصلا نميشه از <يک لحظه خاص> حرف زد چون مفهوم تعريف نشده‌ايه.

تا قبل از نظريه هايزنبرگ٬ تفکر لاپلاسی بر دنيا حاکم بود. لاپلاس ميگفت اگر شرايط فعلی دنيا را در دست داشته باشيم (مکان و سرعت تمام ذرات دنيای فيزيکی را) و يک وسيله محاسباتی (يک کامپيوتر) با قدرت محاسباتی بسيار بالا ميتونيم مکان و سرعت تمام ذرات دنيا را در هر لحظه‌ای در آينده حساب کنيم. لاپلاس يک دنيايی را متصور ميشد که آينده‌اش قابل محاسبه بود. يک دنيای صددرصد جبری. از نظر لاپلاس دنيا يک معادله ديفرانسيل بزرگ بود که اگه شرايط اوليه‌اش را داشتيم ميشد حلش کنيم.  ولی هايزنبرگ گفت اصولا هيچ دانشی نميتونه مکان و سرعت يک ذره را به طور دقيق تعيين کنه چه برسه به همه ذرات. يعنی شرايط فعلی دنيا قابل اندازه گيری نيست. از اون مهمتر حتی اگه هم قابل اندازه گيری بود٬ اين اطلاعات برای محاسبه شرايط آينده کافی نيست: حتی يک ميکرو ثانيه بعد و حتی اگر دنيا خيلی کوچيک باشه و فقط متشکل از يک ذره باشه! در نهايت همه چيز تصادفيه... واکنش اينشتين به اين نتيجه اين بود که <خدا در اداره دنيا تاس نميريزه>. ولی علم امروز ديگه کلا تفکر لاپلاسی را گذاشته کنار و تفکر هايزنبرگی داره. کامپيوترهايی که تا چندسال ديگه به بازار ميان مدارات داخليشون در واقع براساس معادلات هايزنبرگ طراحی شدن! همون نانو تکنولوژی که ازش زياد شنيدين. اگر کوانتوم کامپيوترها يک روزی ساخته بشن (که کلا مبنای لاجيکشون براساس نظريه عدم قطعيته) قدرت محاسباتی کامپوترها چند ده‌هزار برابر ميشه.

اما ارتباط اين قضايا با بحث ما. ما در دنيايی زندگی ميکنيم که فاصله دو نقطه‌اش و معادلات هندسيش بستگی داره به اينکه چه کسی داره اندازه گيری ميکنه. خيلی ساده لوحيه اگر فکر کنيم مفاهيم فراماده چنين دنيايی مطلق هستن. از اون احمقانه تر اينه که فکر کنيم که ما تونستيم اين مفاهيم را درک کنيم و در واقع حقيقت نزد ماست. ما ناچاريم تکثر نظرات را به رسميت بشناسيم. ما هيچ ابزاری نداريم که ما را قطعا متقاعد کنه که نظرمون درسته. ما هيچ راهی نداريم که ثابت کنيم توپ توی کاسه‌است يا بيرون! به طور مشابه (و حتی بدتر) ما هيچ راهی نداريم که مطمئن باشيم درکمون از خالق و دين و مسائلی از اين شبيه درسته. و وقتی اين ابزار در دست نيست عقل حکم ميکنه که نظر ديگران را رد نکنيم و اين فرض را هميشه در نظر داشته باشيم که شايد ما داريم اشتباه ميکنيم.

من ميخوام همين نتيجه را از يک منظر ديگه هم بگيرم. اينبار بيايين اين معادلات فيزيکی و غيره و غيره را کلا فراموش کنين. فرض کنين يک کتابی را قراره بخونيم. مثلا شاهزاده کوچولو. آيا برداشت من از اين کتاب با برداشت شما يکيه؟ آيا برداشت من از اين کتاب با آنچه توی ذهن نويسنده بوده يکيه؟...فکر کنم جواب واضح باشه.... آخرش خيام يک عارف بود يا يک شکاک؟!

متن دين نه تنها از اين قاعده مستثنی نيست بلکه بيشتر در معرض همچين مشکليه. وقتی ميگم متن دين منظورم کتاب آسمانی٬ احاديث٬ تفاسير٬ تاريخ و کلا مجموعه‌ بزرگيه که انسان امروز در دست داره تا ازش به يک درک از دنياش برسه. از اين متن ممکنه يک شخص مومنی برداشت کنه که بايد هرروز صبح قبل از طلوع آفتاب بيدارشه دو رکعت نماز بخونه و ممکنه يک مومن ديگه به اين نتيجه برسه که اصلا نماز لازم نيست و فقط بايد به ياد خدا بود (کما اينکه صوفيان اين برداشت را داشتن). نکته من اينه که جدای از اين جزئيات و اين اختلافات بايد در يک چيز توافق کرد و اون به رسميت شناختن همديگه است. به رسميت شناختن با تحمل فرق داره. به رسميت شناختن يعنی پذيرفتن اينکه يک حقيقت مطلق وجود نداره و تمام اين نظرات به نحوی درستن. ولی تک تک اين نظرات اگر جزمی بشن غلطن. فاصله تولد و زندگی توی مثال قبليمون ۷۰ سال بود و ۱۰ سال هم بود. يعنی هردو اندازه گيری به نحوی درست بود ولی اگر هرکدوم از اين اندازه گيرها معتقد بود که فقط اندازه گيری خودش درسته اين يک نظر اشتباه بود! اصولا در بسياری موارد يک حقيقت وجود نداره که انتظار داشته باشيم کسی ازش يک درک کامل داشته باشه.

آيا اين تکثر منجر به هرج و مرج ميشه؟ بله ولی اگر همديگه را به رسميت بشناسيم وضع خيلی بهتر ميشه. آيا اديان تکثر را پذيرفتن. به نظر من آره. به نظر بعضی از دوستان نه. ولی اين اختلاف هم خودش مشمول قانون تکثر ميشه!! يعنی اين اختلاف را بايد با يک ديد پلوراليستی نگاه کنيم و اندازه بگيريم.

من برای خودم به يک درک از دنيا و دين رسيدم و يک راه انتخاب کردم. شما هم برای خودتون. بيشتر از اينکه اين نتيجه چی باشه اين مهمه که در راهی که عقلا بهش رسيديم پايمردی داشته باشيم و سر خودمون شيره نماليم.